De sprong is aan ons, maar hoe schaal je op?

In De sprong is aan ons staan de ruim honderd innovaties die in de eerste fase van het programma Toekomstbestendige Leefomgeving (TBL) zijn ontwikkeld: van materiaalinnovaties en productinnovaties tot procesinnovaties. Neem biobased vezelhennep in de prefabbouw en renovatie, een innovatie die momenteel vooral in Friesland wordt toegepast. De ambitie is dat dit soort toepassingen (en de honderd andere innovaties uit fase 1) een veel bredere voet aan de grond krijgen. Opschaling is daarvoor onmisbaar.

Deze opschaling is verankerd in zowel de tweede als de derde doelstelling van het programma: “Het drastisch opschalen van de digitalisering en industrialisering binnen de ontwerp-, bouw- en technieksector” en “De bouw van een goed functionerend, zichzelf versterkend ecosysteem door het initiëren van nieuwe aanpakken rondom leren, samenwerken en structureel innoveren en opschalen” (TBL Pitchboek, p. 14). De midterm-review Evaluatie toekomstige leefomgeving (december 2025) signaleert dat de bouwsector weliswaar veel duurzaamheidsinitiatieven kent, maar dat de opschaling ervan achterblijft bij wat er nodig is (p 25). 

Wat opvalt, en wat eigenlijk zelden expliciet wordt gemaakt, is dat ‘opschaling’ lang niet altijd hetzelfde betekent. Binnen TBL gebruiken we het woord als vanzelfsprekend, terwijl projecten en partners er soms heel verschillende dingen mee bedoelen. Dat is niet erg, maar het maakt wel uit: de richting van de opschaling bepaalt immers welke interventies er nodig zijn. Gelukkig biedt de wetenschappelijke literatuur houvast.

Drie soorten opschaling

Moore e.a. (2015) onderscheiden drie vormen, elk met een eigen logica:

• Scaling out (horizontale opschaling): de nadruk ligt op verspreiding. Een innovatie landt op steeds meer plekken omdat vakmensen ervan leren en ermee aan de slag gaan. Bij de in Groningen ontwikkelde modulaire biobased starterswoningen gaat het er niet alleen om dat de techniek klopt, maar ook dat andere bouwers ermee bekend raken, inclusief studenten in het beroepsonderwijs (TBL Pitchboek, p. 30 en p. 103). Soms is dit voldoende. Maar soms niet.
• Scaling up (verticale opschaling): de nadruk ligt op institutionele inbedding. Een innovatie wordt opgenomen in wetgeving, beleid of richtlijnen. Biobased en lage-temperatuur-asfalt is hiervan een goed voorbeeld. Het product is beschikbaar, maar wegbeheerders als Rijkswaterstaat hanteren voorschriften die het gebruik ervan belemmeren. Aanpassing van die richtlijnen is nodig om brede toepassing mogelijk te maken (TBL Pitchboek, p. 23, 27, 43, 80 en 81). Dat vraagt ander werk dan enthousiasmeren: het gaat om vertalen, schakelen en verbinden met instituties.
• Scaling deep (diagonale opschaling): de nadruk ligt op cultuurverandering. Heersende opvattingen worden ter discussie gesteld. In de bouw en infra geldt nog altijd het paradigma van strakke afbakening: tijd, geld en scope zijn leidend, ook bij trajecten van tien jaar met grote onzekerheden. Bij de renovatie van het Wervengebied in Utrecht liep de gemeente daar tegenaan. Zodra de schop de grond inging, paste niets meer. Contracten schoten tekort, partijen lagen overhoop, de buurt raakte gefrustreerd. De oplossing vergde een fundamenteel andere manier van samenwerken: op basis van gedeelde waarden en gezamenlijk probleemoplossend vermogen (TBL Pitchboek, p. 36).

Moore e.a. (2015) zien de drie vormen als een palet waaruit vernieuwers kunnen kiezen, afhankelijk van het effect dat ze willen bereiken. Maar, en dat is een belangrijke nuance, opschaling als begrip vertelt niet hoe je schaal bereikt. Vermaak (2025) stelt het scherp: „Woorden als ‘opschalen’ verhullen de wijze waarop je die schaal bereikt. Wat voor activiteiten liggen daaraan ten grondslag?” (p. 148).

Wat maakt opschalen mogelijk?

Voortbouwend op Moore ziet Vermaak verbinden als de kernactiviteit achter elke vorm van opschaling. Voor elk type ziet dat verbindingswerk er anders uit (zie ook figuur 1):

• Spreiden (professioneel verbinden): kennis en ervaring worden deelbaar gemaakt tussen vakmensen. Innovaties als de modulaire biobased woning worden het vertrekpunt voor verdiepende gesprekken en worden ingebed in opleidingen, zodat de bouwers van morgen ermee opgroeien (TBL Pitchboek, p. 30, 35 en 103).
• Schakelen (institutioneel verbinden): tijdig verbinding leggen met ongelijksoortige organisaties, opgaven en ecosystemen. Bij biobased asfalt betekent dat: de ontwikkelaar en de wegbeheerder aan tafel brengen, niet om enthousiasme te wekken maar om samen te bepalen wat de innovatie betekent voor werkwijzen en richtlijnen.
• Spitten (cultureel verbinden): werken aan onderliggende overtuigingen en machtsstructuren. Bij de renovatie van het Wervengebied vergde dat het loslaten van de traditionele aanbestedingslogica en werken op basis van gedeelde waarden (“we-all-benefit”). Intrapreneurial stewardship helpt bij het ontwerpen van samenwerkingsverbanden op basis van intrinsieke motivatie en vertrouwen zodat er een ondernemende en verantwoordelijke houding bij alle betrokken partijen ontstaat (Johannes, 2023).

Welke opschaling is aan de orde in jouw project?

Cultuur & Keten heeft ervaring met het analyseren van de verschillende opschalingsbeelden die binnen TBL naast elkaar bestaan, en met het voeren van de dialoog die nodig is om die beelden te verbinden met de samenwerkingscultuur in een project. Wil je weten welk type opschaling speelt in jouw TBL-project, en welke interventies daarbij passen? Neem contact op met Gertjan de Groot (g.de.groot@hva.nl) of Marten Valk (marten@gideonstribe.nl).